Heemaf type 1955

Heemaf 1955 wand met aardtoetsHeemaf 1955 wand met aardtoets
Heemaf 1955 wand met aardtoets
wall telephone with earthing buttom
Heemaf 1955 telephone
Heemaf 1955

Heemaf type 1955

Heemaf 1955 in hallway
Heemaf 1955 in hallway

In 1955 introduceerde Heemaf haar nieuw ontworpen Norm 51 telefoon, als laatste van de drie Nederlandse fabrikanten (de andere 2 waren Ericsson in Rijen met het type 1951 en NSEM te Rijswijk ZH met het type 1954). Deze Heemaf type 1955 was ontworpen door Gerard (ook wel Gerrit) Kiljan, grafisch- en industrieel ontwerper.

Kiljan was een pionier van de Nieuwe Zakelijkheid (Neue Sachlichkeit, New Objectivity) en de daaraan verwante Nieuwe Typografie. Verwant aan Bauhaus kenmerkt deze stroming zich door simpele lijnen en vormen waarbij esthetiek ondergeschikt is aan functionaliteit.

Heemaf 1955 jan '55
Heemaf 1955 jan ’55

De Heemaf type 1955 is dan ook met recht een designtelefoon en een markante verschijning in telefoonland. Vanwege dat laatste wordt dit toestel in het buitenland nogal eens de batman phone of batphone genoemd.

Dit toestel is de enige draaischijftelefoon die geheel in Nederland is ontworpen en helemaal in Nederland is gefabriceerd van de PTT. Er moet wel worden opgemerkt dat de draaischijf eigenlijk een Duits ontwerp is, maar wel gemaakt werd door Heemaf zelf.

Druktoets (GDK)

Heemaf 1955 GDK (Philips)
Heemaf 1955 GDK (Philips)

Van dit toestel is ook een druktoetsversie. Ook al staat er op diverse plaatsen Philips op, toch is ie gewoon gemaakt in de Heemaf-fabrieken. Als je aan de binnenzijde kijkt zie je op allerlei onderdelen ook het Heemaf-logo staan.

Deze werd door Heemaf voor Philips geproduceerd, welke ze meeleverde met met haar UB-centrales. Dit druktoetssysteem heet GDK, Gelijkstroom Druk Kiezen, en werkt dus alleen op Philips UB-centrales. Hoe dat werkte kun je lezen in dit artikel uit 1955.

Mijn eerste telefoon

Heemaf 1955 intercom telephone
Heemaf 1955 intercom telephone

De allereerste telefoon van mijn verzameling was een Heemaf 1955. Ik heb hem gered uit een gebouw dat gesloopt zou worden. Aan dat gebouw en deze telefoon heb ik vele goede herinneringen en dus zal ik hem niet wegdoen, ook al heb ik inmiddels nog mooiere exemplaren in mijn collectie. Dit is eveneens het eerste toestel dat ik ooit een schoonmaak- en opknapbeurt gaf.

Ik verzamel ze allemaal!

Omdat ik deze telefoon erg mooi vind en omdat het een Nederlandse designtelefoon is, probeer ik zoveel mogelijk verschillende varianten te identificeren en natuurlijk in mijn collectie op te nemen.

Heemaf 1955 W Knolled
Heemaf 1955 W Knolled

 

 

 

 

 

 

 

 

_____________________________________________________________________

In 1955 introduceerde Heemaf haar nieuw ontworpen Norm 51 telefoon, als laatste van de drie Nederlandse fabrikanten (de andere 2 waren Ericsson in Rijen met het type 1951 en NSEM te Rijswijk ZH met het type 1954). Deze Heemaf type 1955 was ontworpen door Gerard (ook wel Gerrit) Kiljan, grafisch- en industrieel ontwerper.

Kiljan was een pionier van de Nieuwe Zakelijkheid (Neue Sachlichkeit, New Objectivity) en de daaraan verwante Nieuwe Typografie. Verwant aan Bauhaus kenmerkt deze stroming zich door simpele lijnen en vormen waarbij esthetiek ondergeschikt is aan functionaliteit.

De Heemaf type 1955 is dan ook met recht een designtelefoon en een markante verschijning in telefoonland. Vanwege dat laatste wordt dit toestel in het buitenland nogal eens de batman phone of batphone genoemd.

Dit toestel is de enige draaischijftelefoon die geheel in Nederland is ontworpen en helemaal in Nederland is gefabriceerd van de PTT. Er moet wel worden opgemerkt dat de draaischijf eigenlijk een Duits ontwerp is, maar wel gemaakt werd door Heemaf zelf.

Mijn eerste telefoon

De allereerste telefoon van mijn verzameling was een Heemaf 1955. Ik heb hem gered uit een gebouw dat gesloopt zou worden. Aan dat gebouw en deze telefoon heb ik vele goede herinneringen en dus zal ik hem niet wegdoen, ook al heb ik inmiddels nog mooiere exemplaren in mijn collectie. Dit is eveneens het eerste toestel dat ik ooit een schoonmaak- en opknapbeurt gaf.

Ik verzamel ze allemaal!

Omdat ik deze telefoon erg mooi vind en omdat het een Nederlandse designtelefoon is, probeer ik zoveel mogelijk verschillende varianten te identificeren en natuurlijk in mijn collectie op te nemen.

Af en toe ontdek ik weer een nieuwe versie of een nieuw detail. Ik heb een behoorlijk aantal verschillende toestellen. Er zijn echter een aantal varianten waarvan ik heb bestaan wel weet, maar die ik nog niet in mijn collectie heb. Ik ben voorlopig dus nog niet uitverzameld en ik sluit ook niet uit dat ik nog nieuwe varianten ga ontdekken.

Varianten

Oorspronkelijk is deze telefoon ontworpen voor de PTT. De PTT-versies van deze telefoon zijn dan ook veruit de meest voorkomende. De varianten die er van dit toestel zijn verschillen onderling niet heel veel. Ze hebben allemaal dezelfde behuizing, onderplaat en hoorn.

Er is natuurlijk een wand- en tafelmodel en beiden zijn uitgevoerd met en zonder aardtoets.

De basisversies die ik onderscheid zijn de PTT-versie, de Philips-versie en een versie die aan derden werd geleverd. Van de Philips versie is er dan ook weer een noemenswaardige variant die niet door Heemaf gemaakt werd, maar door MBLE in België.

Verschillende stiften: randjes of groeven

Een detail dat wel eens verschilt op alle varianten is te vinden op de stiften. Er staat een logo op, meestal van Heemaf en op Philips versies natuurlijk van Philips. Gek genoeg is de afbeelding soms in relief, opstaande randjes en soms gegroefd. Waarom dat is, is me niet duidelijk. Het lijkt er op dat de opstaande randjes vooral voorkomen bij vroege toestellen.

PTT-versie

De PTT versie is te herkennen aan het PTT-logo bovenop het toestel. Wanneer het toestel een aardtoets heeft, zit het logo daarop (wit knopje bovenop). Wanneer het toestel geen aardtoets heeft, is het logo geplaatst op het opvulstuk. Verder zijn de PTT-versies gelijk aan de anderen, behalve dan dat bij de PTT-variant er geen gaas over de belgaten is geplaatst.

Vaak tref je een papieren label op de onderkant aan van de CWP, Centrale Werkplaats der PTT. Dat betekent dat het toestel ooit is gereviseerd. Het papieren label dekt vaak de oorspronkelijke productiedatum af. Deze revisie hield in, althans voor de Heemaf 1955, dat het toestel werd schoongemaakt, op werking getest, gerepareerd en zo werd klaargemaakt voor plaatsing bij een nieuwe abonnee.
Bij andere types kan een revisie ingrijpender zijn, waarbij ook upgrades plaatsvonden. Meestal werden ook de stoffen snoeren vervangen door snoeren van kunststof en de oorspronkelijke aansluitdoos door een PTT-stekker.

Nadat ze bij de PTT werden uit gefaseerd zijn veel PTT-toestellen geëxporteerd naar het buitenland, vooral naar de USA. Deze toestellen zijn voorzien van een witte papieren stickertje waarop “made in Holland” staat.

Productiedatum

De datumopdruk van de PTT-versie heeft 3 stijlen. De eerste paar maanden werd de datum weergegeven door drie letters van de maand, gevolgd door het jaar. In augustus 1955 veranderde dit naar het nummer van de maand gevolgd door de 2 cijfers van het jaartal. Dit heb ik kunnen vaststellen doordat ik een exemplaar heb met jul 1955 en een exemplaar met 8 55 erop.
Eind jaren 60 veranderde dit weer en werd het de eerste drie letters van de maand, gevolgd door 2 cijfers van het jaar met daaromheen een rechthoek.

Meeluisterhoorn

Ook wel extra hoorn of extra telefoon genoemd. Sommige Heemaf 1955 toestellen zijn er mee uitgerust. Dit is een standaard PTT-unit, die ook op andere modellen werd gemonteerd. Deze werd niet door de fabrikant, maar ter plekke bij de klant naar behoefte aangebracht.

De meeluisterhoorns zijn er met stoffen snoeren en met plastic krulsnoeren. Hoewel je toestellen kunt aantreffen met zo’n meeluisterhoorn, heb ik niet kunnen vaststellen dat Heemaf deze ook maakte.

Bakelieten of kunststof kiesschijf

De meeste exemplaren van de Heemaf 1955 hebben een bakelieten kiesschijf. De is meestal gemaakt door Heemaf zelf. PTT kocht vervangende exemplaren bij DFG en gebruikte deze als vervangend onderdeel bij reparaties.
Latere productie exemplaren hebben een kunststof kiesschijf, naar een ontwerp van Krone. Deze kunststof kiesschijven werden soms ook als vervangend onderdeel aangebracht wanneer de bakelieten kiesschijf kapot ging. Die vervangende kiesschijven hebben vaak een papieren label met een wit nummervakje. Originele kunststof kiesschijven hebben een egaal zwart kartonnen label.

Philips-versie (1955-1962 (?))

Heemaf leverde telefoons aan Philips, die ze als onderdeel van complete telefooninstallaties over de hele wereld verkocht. Kenmerkend voor deze variant is het Philips-logo op de stiften van het haakcontact.

Verder had deze variant vrijwel altijd gaas over de belgaten in de onderplaat. Dit gaas heb je in twee varianten. Bij de vroege varianten zit het gaas gewoon op de onderkant geplakt. Bij latere versies zit het gaas in een frame dat met klinknagels aan de onderplaat is bevestigd.

Daarnaast was er een Heemaf-productnummer op de onderkant afgedrukt, in plaats van de productiedatum bij de PTT-versie.

Ook hier geldt weer dat dit van toepassing is op de wand- en tafelvarianten, die zowel met als zonder aardtoets uitgevoerd waren.

GDK-toestel

Van dit toestel is ook een druktoetsversie. Ook al staat er op diverse plaatsen Philips op, toch is ie gewoon gemaakt in de Heemaf-fabrieken. Als je aan de binnenzijde kijkt zie je op allerlei onderdelen ook het Heemaf-logo staan.

Het toestel is identiek aan de kiesschijf variant, met uitzondering van de druktoetsunit natuurlijk.

Deze werd door Heemaf voor Philips geproduceerd, welke ze meeleverde met met haar UB-centrales. Dit druktoetssysteem heet GDK, Gelijkstroom Druk Kiezen, en werkt dus alleen op Philips UB-centrales. Hoe dat werkte kun je lezen in dit artikel uit 1955.

Niet-PTT versie

Behalve aan de PTT en Philips, leverde Heemaf ook toestellen aan ten minste één derde partij. Met name heb ik een aantal toestellen op de kop kunnen tikken die de PEN zij gebruikt. Kenmerkend is dat er geen PTT op staat, maar ook geen Philips (zie volgende alinea).

De PEN was de Provinciale Energie Maatschappij Noord-Holland. De energie maatschappijen in Nederland hadden elk een eigen telefoonnetwerk. Daar maakten deze toestellen onderdeel van uit. Kennelijk zijn ze door Heemaf direct aan hen geleverd. Ze zijn te herkennen aan de bijzondere ring en sluitmoer op de kiesschijf. Daarop staat P.E.N. aangegeven en de plaats waar het toestel in gebruik was.

Het is onduidelijk of er ook andere partijen waren waar Heemaf aan leverde. Ik heb wel telefoons van andere energiemaatschappijen (PNEM en PUEM, bijvoorbeeld), maar deze betrokken hun materiaal kennelijk van andere fabrikanten.

CB-toestel

 

Deze variant ken ik alleen van plaatjes. In principe betreft het hier een normale Heemaf 1955, die echter in plaats van een kiesschijf een blindplaat heeft. Zelf heb ik deze variant nog steeds niet in mijn collectie. Ik vermoed dat het simpelweg een standaard 1955 is die ter plekke van een blindplaat werd voorzien.
Ook vermoed ik dat ze zo niet in gebruik waren bij PTT en dat het dus om toestellen gaat die via Philips werden verkocht. Zodra ik er eentje op de kop weet te tikken, hoop ik er meer over te leren.

Intercom

Ook dit is er eentje uit de Philips-familie. Het betreft hier een tafeltoestel met een plaat waarop een speaker, knop en lampje zijn gemonteerd. Hoe dit precies functioneerde is me niet helemaal duidelijk, maar in ieder geval niet als een normale telefoon. Zo te zien ontbreekt er een stuk infrastructuur om dit werkend te krijgen. Er zit een dikke grijze kabel aan met heel veel aders.

Het was ook een tijdje maar de vraag of dit niet een one-off was, een uniek aangepast toestel. Ik vond echter nog een tweede, identiek toestel.

Ook van Ericsson heb ik een dergelijke variant gezien van hun model 1951.

Wit

Een gewoon tafeltoestel, zo te zien, maar dan in wit uitgevoerd. Er zijn er maar heel weinig van gemaakt en wederom betreft het er hier weer eentje uit de Philips-familie. Helaas heb ik er ten tijde van het schrijven van dit artikel nog steeds geen op de kop weten te tikken. Wordt hopelijk vervolgd.

Klok

In het vervolg op het bovenstaande artikel: toch heb ik deze te pakken gekregen. Ik dacht eerst nog dat deze verminkt was door een enthousiaste hobbyist. Maar toen het toestel eenmaal bij mij thuis was aangekomen bleek dat het hier om een versie ging die door Heemaf zelf echt zo was gefabriceerd. Het is een soort wekker, die op netspanning werkt.
Dit toestel is waarschijnlijk nog zeldzamer dan de gewone witte. Ik vermoed dat er een klein aantal van gemaakt zijn als relatiegeschenk of iets dergelijks en niet zozeer als verkoopartikel.

Aan het exemplaar dat ik heb is wat gerommeld door een vorige eigenaar en dan met name aan de klok. De wijzers waren wat verbogen en het doorzichtige bolle venster was op een klunzige manier teruggelijmd. Daarbij was nogal veel lijm gebruikt, die deels niet meer van het plexiglas te verwijderen was.

Doorzichtig

Slechts eenmaal gezien door mij, als tafeltelefoon en wandtelefoon. Ik trof ze aan in het depot van het Museum voor Communicatie, thans Beeld & Geluid. Waarschijnlijk zijn het ook one-off toestellen of anders in zeer kleine oplages gemaakt.
Ze werden vroeger gemaakt als speciaal geschenk of voor demonstratiedoeleinden. Een papieren label vermeldde “directeur generaal” hetgeen er op duidt dat de toestellen als gift zijn ontvangen.

Snoeren: stoffen snoeren of kunststof?

Duidelijk is dat de Heemaf 1955 vanaf het begin is gemaakt met stoffen snoeren. Tegenwoordig hebben veruit de meeste exemplaren kunststof snoeren en het hoornsnoer is dus dan een krulsnoer. De vraag is echter of Heemaf haar telefoon op het laatst fabriek af nog met stoffen snoeren maakte of toen al krulsnoeren monteerde. Deze vraag bleef voor mij lang onbeantwoord en informatie erover was niet eenduidig.

Inmiddels heb ik 2 exemplaren op de kop getikt die NOS waren in de originele verpakking. Deze zijn gemaakt in de late jaren 60 en hebben al kunststof snoeren. Dit en het kunststof snoer aan de klok-telefoon tonen aan dat deze toestellen op een gegeven moment fabriek af werden geleverd met dergelijke snoeren.

MBLE

Noemenswaardig is nog een variant die niet door Heemaf werd gemaakt. Er zijn toestellen die door de Belgische fabrikant MBLE zijn gemaakt voor de Belgische markt. Voor deze variant heb een apart artikel aangemaakt, vooral ook omdat er een verhaal achter zit en omdat deze variant op heel veel punten verschilt van de Nederlandse varianten.

Voor meer informatie over de MBLE-versie, zie het artikel dat ik er over schreef.

De Heemaf 1955 vandaag

De Heemaf 1955 is niet een heel zeldzaam toestel tegenwoordig. Er zijn er heel veel van gemaakt en er zijn er nog heel veel van over. In Nederland vind je ze regelmatig en ze zijn ook nog over de wereld verspreid door Philips en later ook nog door de PTT zelf, die overtollige exemplaren heeft verkocht.

Tenslotte…………….

Na jaren van verzamelen, bestuderen en restaureren heb ik dit overzicht gemaakt van alles wat ik weet en heb geleerd over de Heemaf 1955. Wanneer ik meer te weten kom, of weer een nieuwe variant vind, zal ik het artikel aanvullen.

Er zitten nog wat andere artikelen in de pijplijn, zoals een artikel over de bakelieten kiesschijf die voor dit toestel werd gebruikt, een artikel over de restauratie van een Heemaf 1955 en een transcriptie uit de Heemaf Post van 1955 waarin dit toestel werd geïntroduceerd.

Filmpje?

 

 

 

13 Reacties

  1. Hoi, duidelijk en informatief stuk over dit model telefoon. Ik heb een heemaf 1955 maar anders dan in uw stuk. Dit exemplaar heeft een draaischijf, een witte ronde aardknop zonder PTT logo, en Philips logo’s op de verbindknoppen. Weet u iets over dit type 1955? Ik denk zelf dat het een Philips bedrijfstelefoon was. Maar zeker weet ik dat niet.

    • Hallo Bart,

      Bedankt voor je bericht en je compliment. Jouw versie is ooit door Heemaf aan Philips geleverd. Philips leverde deze telefoons mee met complete bedrijfsnetwerken. Philips maakte daarvoor zelf de centrales en Heemaf daarvoor de telefoons.

      Heemaf leverde aan PTT, dan staat er Heemaf op de stiften van het haakcontact (waar je de hoorn oplegt), aan particuliere organisaties (bv energiebedrijven), zelfde maar dan zonder PTT op de knoppen. En aan philips, zoals het exemplaar dat jij hebt.

      Als het goed is zit er bij jouw exemplaar ook gaas over de gaatjes in de onderplaat, waar het belgeluid uit komt. Dat heeft de PTT-variant ook niet.

      Groeten, Arwin

      • Hoi Alwin, bedank voor je bericht en je uitleg. Er zit inderdaad gaas in de onderplaat. Ik heb van de site van het telefoonmuseum begrepen dat dit is om ongedierte te weren in tropische gebieden. Philips exporteerde in samenwerking met heemaf. Weet jij of deze telefoon louter voor export bedoeld was? De eerste eigenaar was een Philips medewerker. Er staat onder bij de datum ook NF 000 07/20. Ik denk dan toestel 7 van 20. Nogmaals bedankt en succes met verzamelen. Groet, Bart

        • Hallo Bart, klopt. Dat gaas is om de beestjes buiten te houden. Ik geloof zelfs dat ze de extra schroefgaatjes hadden dicht gemaakt die normaal open werden gelaten. Zo zitten er aan de achterkant van de onderplaat 2 gaatjes voor een eventueel extra meeluister hoorntjes. Deze zijn bij de Philips-variant gedicht met een schroefje. Bij de PTT-variant zijn ze gewoon open.

          Het heet de exportvariant omdat ie geschikt is gemaakt voor de tropen. Ze werden ook in NL verkocht. Ook in NL verkocht Philips immers zulke bedrijfsinstallaties. Ze waren niet los te koop voor de gewone burger.

          NF 000 07/20 is een productnummer van Philips. /20 was het tafeltoestel, /10 geloof ik het wandmodel. (ik weet het niet uit mijn hoofd en mijn wandmodel zit vast aan de muur. :-)).

          Groeten, Arwin

  2. I am located in New Brunswick, Canada. I am repairing a Heemaf type 1955 and dropped the case on the floor resulting in a piece being broken off. Would it be possible to get a replacement case. I could send photos if I had your email address.

    • Hi Keith,

      Thank you for your message. Sorry te hear your Heemaf 55 got damaged.
      I am reluctand to sell a body shell separately. It is of course one of the most often damaged parts and hard to replace. I have a lot of H55s with damaged body shells.

      The price would be approaching that of a entire phone, and that is without shipping costs. I would think, if you cannot repair it, it is economically a total loss. Replacing the part would exceed the value of the phone.
      In other words, I can sell you a whole phone as a replacement, if you like.

      Groeten,

      Arwin

  3. Nice telephone!
    I just acquired a PTT type 1955 rotary phone in really good shape and I noticed that the clear plastic finger wheel has slightly yellowed. Do you know of a way to remove this? Also I would like to clean and lubricate the dial mechanism but I haven’t had much luck finding info for these phones or parts. Can you help?
    Thank you…

  4. Hi Arwin, thank you for the wealth of information in this article.
    I found a Heemaf 55 with the Philips logo on the plungers and the fly screen on the bottom, described as an export version above. Funny thing about this phone is the reverse 987..10 dial as used exclusively in Oslo and New Zealand. It also has a sticker on it “No classified matter will be discussed over this phone”. It showed up here in Germany in the context of a US military base as indicated by the previous owner. The phone looks all original, I think it was used in a military environment either in New Zealand or in Oslo. If you have any further idea where a 55 with a reverse dial might have been used, I’d be glad to hear from you!
    I think I could replace the number plate with parts from a german W48 if I wanted. But I think I’ll leave it as is. It’s not too bad to dial as the 5 and the 0 are in the correct position, unlike on the swedish dial that you helped me to replace on a different phone!
    Best regards, Dietrich

    • Thank you Dietrich, I will send you an email for a picture of that phone. I am very curious about that dial.
      I would think it odd that a Norwegian or New Zeeland military base in Germany would use their own dialling system. That would make it difficult to dial on the public network.
      i do not know any other use of such a dial with that particular order.
      Regards, Arwin

  5. Interessant stuk over deze telefoon. Ik heb een Heemaf wand telefoon uit 1955, weet u hoe deae aan de wand bevestigd dient te worden?

    • Hoi Yvonne,
      Bedankt voor je bericht.
      Er zit een schroef rechts voor, die je los kunt draaien. Dan scharniert de behuizing open. Als je hem open hebt kun je de telefoon aan de wand bevestingen dmv drie schroeven, waarvoor gaten in de achterplaat zitten.
      Groeten,
      Arwin

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*